Rosa damascena’dan distilasyona, gül yağından gül distilatına kadar gül dünyasında sık kullanılan temel kavramlar

Gül dünyasında aynı gibi görünen birçok kavram aslında farklı ürünleri, üretim aşamalarını veya kimyasal yapıları ifade eder. Gül suyu, gül distilatı, uçucu yağ, konkret ve absolüt gibi terimlerin birbirinin yerine kullanılması özellikle tüketici iletişiminde önemli karışıklıklara yol açabilir.

Bu sözlük, başta Rosa damascena Mill. olmak üzere yağ gülü yetiştiriciliği, distilasyon, gül ürünleri ve bilimsel araştırmalarda karşılaşılan temel kavramları anlaşılır biçimde açıklamak amacıyla hazırlanmıştır.

A

Absolüt (Rose Absolute)

Gül konkretinin alkol gibi uygun çözücüler kullanılarak işlenmesi sonucunda elde edilen, yoğun kokulu aromatik materyaldir. Özellikle parfümeri sektöründe kullanılır.

Gül yağı ile aynı ürün değildir. Üretim yöntemi ve kimyasal profili farklıdır.

Aromatik Bileşik

Bir bitkinin karakteristik kokusuna katkıda bulunan uçucu veya yarı uçucu kimyasal bileşenler için kullanılan genel ifadedir. Gülün kokusu tek bir molekülden değil, çok sayıda bileşiğin birlikte oluşturduğu karmaşık bir profilden kaynaklanır.

B

β-Citronellol

Rosa damascena uçucu yağının karakteristik bileşenlerinden biridir. Geraniol ve nerol ile birlikte gül kokusunun oluşumunda önemli rol oynayan monoterpen alkoller arasındadır.

D

Damask Gülü – Rosa damascena

Bilimsel adı Rosa damascena Mill. olan ve dünyada özellikle gül yağı, gül suyu ve aromatik ürünlerin üretiminde kullanılan önemli gül türlerinden biridir.

Türkiye'de yağ gülü yetiştiriciliği özellikle Isparta ve çevresiyle özdeşleşmiştir.

Distilasyon

Bitkide bulunan uçucu bileşenlerin su ve/veya buhar yardımıyla ayrılması esasına dayanan üretim yöntemidir.

Gül distilasyonunda temel olarak:

gül çiçeği + su + ısı → buharlaşma → soğutma → sıvı distilat

süreci gerçekleşir.

Distilasyon yalnızca “gülü kaynatmak” değildir. Hammadde miktarı, su oranı, sıcaklık, basınç, süre, kullanılan ekipman ve kondenzasyon koşulları ortaya çıkan distilatın özelliklerini etkileyebilir.

Distilat

Distilasyon sırasında oluşan buharın soğutularak yeniden sıvı hâle getirilmesiyle elde edilen üründür.

Gül söz konusu olduğunda distilat; su fazının yanı sıra distilasyon sırasında taşınabilen çeşitli uçucu ve suda çözünebilen bileşenleri içerebilir.

E

Ekstraksiyon

Bitkide bulunan belirli bileşenlerin bir çözücü veya başka bir yöntem kullanılarak bitki materyalinden ayrılması işlemidir.

Ekstraksiyon ile distilasyon aynı işlem değildir. Kullanılan yönteme göre elde edilen ürünün kimyasal profili de değişebilir.

Esansiyel Yağ / Uçucu Yağ

Bitkilerden çoğunlukla distilasyon veya uygun mekanik yöntemlerle elde edilen uçucu aromatik maddelerin yoğun karışımıdır.

Gül uçucu yağı, gül suyu değildir.

F

Feniletil Alkol (Phenethyl Alcohol / PEA)

Gülün karakteristik kokusuyla ilişkilendirilen önemli aromatik bileşiklerden biridir.

Feniletil alkolün suya olan görece yüksek ilgisi nedeniyle distilasyon sırasında önemli bir bölümü su fazında bulunabilir. Bu nedenle gül suyunun ve gül distilatının kimyasal karakterinin değerlendirilmesinde önemli bileşiklerden biridir.

G

GC-MS

Gas Chromatography–Mass Spectrometry, Türkçesiyle Gaz Kromatografisi–Kütle Spektrometrisi anlamına gelir.

Bir numunedeki uçucu ve yarı uçucu kimyasal bileşenlerin ayrılması ve tanımlanmasında kullanılan güçlü analitik yöntemlerden biridir.

Gül yağı veya gül distilatının GC-MS analizi; citronellol, geraniol, nerol, linalool ve phenethyl alcohol gibi bileşenlerin incelenmesine yardımcı olabilir.

Geraniol

Rosa damascena uçucu yağında bulunan ve karakteristik gül kokusuna katkıda bulunan önemli monoterpen alkollerden biridir.

Gül Absolütü

Bkz. Absolüt.

Gül Konkreti

Taze gül çiçeklerinin uygun çözücülerle ekstraksiyonu sonucunda elde edilen; aromatik maddelerin yanı sıra mumlar ve diğer lipofilik bileşenleri de içerebilen yarı katı üründür.

Gül Posası

Distilasyon sonrasında kazanda kalan işlenmiş gül çiçeği materyalidir.

Uzun yıllar yalnızca üretim artığı olarak değerlendirilmiş olsa da günümüzde kompost, biyokütle, ekstraksiyon ve katma değerli bileşenlerin geri kazanılması gibi döngüsel ekonomi yaklaşımları açısından araştırılmaktadır.

Gül Suyu

Gül çiçeklerinin distilasyonu sonucunda elde edilen aromatik su fazı için yaygın olarak kullanılan isimdir.

Ancak “gül suyu” ifadesi piyasada farklı üretim yöntemleriyle elde edilmiş ürünler için kullanılabildiğinden, bir ürün değerlendirilirken yalnızca adına değil üretim yöntemine, içeriğine ve analizlerine de bakılmalıdır.

Gül Uçucu Yağı / Gül Yağı

Rosa damascena çiçeklerinin distilasyonu sonucunda elde edilen uçucu yağ fazıdır. Çok yüksek miktarda çiçeğin işlenmesini gerektiren, oldukça konsantre aromatik bir hammaddedir.

Gül yağı ile gül suyu kimyasal olarak aynı ürün değildir.

H

Hidrodistilasyon

Bitkisel materyalin suyla birlikte distile edildiği yöntemdir. Geleneksel gül işleme yöntemlerinin anlaşılmasında önemli temel kavramlardan biridir.

Hidrosol / Hydrosol

Aromatik bitkilerin distilasyonu sırasında uçucu yağla birlikte oluşan aromatik su fazı için uluslararası literatürde kullanılan terimlerden biridir.

Hydrosol, hydrolate ve aromatic water ifadeleri bazı kaynaklarda birbirine yakın anlamlarda kullanılmakla birlikte terminoloji sektörlere ve kaynaklara göre değişebilir.

I – İ

INCI

International Nomenclature of Cosmetic Ingredients, yani Uluslararası Kozmetik Bileşenleri İsimlendirme Sistemidir.

Kozmetik ürünlerde kullanılan hammaddelerin standartlaştırılmış biçimde tanımlanmasını sağlar.

INCI adı bir hammaddenin ticari adıyla aynı olmak zorunda değildir.

Isparta Gülü

Türkiye'de özellikle Isparta ve çevresinde yetiştirilen Rosa damascena için yaygın olarak kullanılan ifadedir.

Isparta'nın gülcülük kültürü yalnızca tarımsal üretimden ibaret değildir; yetiştiricilik, hasat, distilasyon, gül yağı ve gül suyu üretimi etrafında gelişmiş önemli bir ekonomik ve kültürel birikimi ifade eder.

K

Kondenzasyon / Yoğuşturma

Distilasyon sırasında oluşan sıcak buharın soğutularak yeniden sıvı hâle dönüştürülmesi işlemidir.

Distilat bu aşamada oluşur.

Konkret (Rose Concrete)

Taze gül çiçeklerinin uçucu çözücüler yardımıyla ekstraksiyonundan elde edilen yoğun aromatik materyaldir. İçerisinde aromatik bileşiklerin yanı sıra doğal mumlar ve diğer lipofilik maddeler bulunabilir.

Konkret daha sonra işlenerek gül absolütü üretilebilir.

L

Linalool

Çok sayıda aromatik bitkide bulunan uçucu bir terpen alkolüdür. Rosa damascena'nın aromatik profilinde de belirli miktarlarda bulunabilir.

M

Maserasyon

Bitkisel materyalin belirli bir süre bir sıvı veya yağ içerisinde bekletilerek bileşenlerinin bu ortama geçmesinin sağlandığı yöntemdir.

Maserasyonla elde edilen gül ürünü, distilasyonla elde edilen gül uçucu yağı ile aynı değildir.

Monoterpen

Birçok uçucu yağın önemli bölümünü oluşturan terpen sınıfıdır. Citronellol, geraniol ve nerol gibi gül aroması açısından önemli bazı moleküller bu kimyasal grupla ilişkilidir.

N

Nerol

Rosa damascena uçucu yağının karakteristik kokusuna katkıda bulunan monoterpen alkollerden biridir.

Non-De-Oiled Rose Water

Kelime anlamıyla **“yağı alınmamış gül suyu”**dur.

Bu ifade, distilasyon sonucunda elde edilen ürünün içerisinden uçucu yağ fazının daha sonra ayrılmadığı üretim yaklaşımını tanımlamak için kullanılır.

Burada kritik nokta şudur:

“Yağı alınmamış” ifadesi, sonradan gül suyuna gül yağı eklenmesi anlamına gelmez.

Üretim sürecinin kendisinde yağın distilattan ayrılmamasını ifade eder.

Rosa Damascena Flower Distillate

Rosa damascena çiçeklerinin distilasyonundan elde edilen distilatı tanımlayan ifadedir.

“Flower Water” ve “Flower Distillate” ifadeleri birbirine yakın görünse de ürünün üretim biçimi ve standardizasyonu değerlendirilmeden yalnızca isim üzerinden ürünlerin aynı olduğu sonucuna varılmamalıdır.

O – Ö

Organoleptik Özellikler

Bir ürünün renk, görünüm, koku ve benzeri duyusal özelliklerini ifade eder.

Gül distilatlarının kalite ve stabilite değerlendirmelerinde organoleptik değişiklikler de izlenebilir.

P

pH

Bir çözeltinin asitlik veya bazlık derecesini ifade eden ölçüdür.

pH değeri bir gül suyunun veya distilatın değerlendirilmesinde yararlı bir parametredir; ancak tek başına ürünün doğal, saf, kaliteli veya güvenli olduğunu kanıtlamaz.

Bu değerlendirmeler için üretim yöntemi, içerik, mikrobiyolojik analizler, kimyasal analizler ve gerektiğinde güvenlik testleri birlikte ele alınmalıdır.

R

Rosa damascena Mill.

Damask gülünün bilimsel adıdır.

Buradaki Rosa cinsi, damascena türü; “Mill.” ise botanik adlandırmada türü bilimsel olarak tanımlayan otoriteyi ifade eder.

Rose Oil

Bkz. Gül Yağı / Gül Uçucu Yağı.

Rose Water

Bkz. Gül Suyu.

S – Ş

Su Distilasyonu

Bitki materyalinin su ile birlikte ısıtıldığı distilasyon yöntemidir. Buharla taşınan uçucu maddeler soğutulduktan sonra distilat elde edilir.

Stabilite

Bir ürünün belirlenen saklama koşullarında fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik ve organoleptik özelliklerini ne ölçüde koruduğunun değerlendirilmesidir.

Stabilite çalışmaları ürünün yalnızca “bozulup bozulmadığına” bakmaz; zaman içerisinde meydana gelebilecek çeşitli değişimleri sistematik olarak takip eder.

T

Taze Gül Çiçeği

Distilasyonda kullanılan yeni hasat edilmiş Rosa damascena çiçeklerini ifade eder.

Hasat zamanı ile işleme arasındaki sürenin kontrol edilmesi, aromatik hammaddelerin işlenmesinde önemli kalite parametrelerinden biridir.

Terpen

Bitkilerde yaygın olarak bulunan büyük bir doğal bileşik grubudur. Aromatik bitkilerin uçucu yağlarının kimyasal yapısında çok sayıda terpen ve terpen türevi bulunabilir.

U – Ü

Uçucu Bileşik

Belirli koşullarda kolaylıkla gaz fazına geçebilen kimyasal bileşiklere verilen genel isimdir.

Gülün karakteristik kokusunun önemli bir bölümü uçucu aromatik bileşiklerin oluşturduğu karmaşık profile dayanır.

Uçucu Yağ

Bkz. Esansiyel Yağ / Gül Yağı.

Y

Yağı Alınmış Gül Suyu

Distilasyon sonucunda oluşan gül yağı fazının ayrılmasından sonra kalan aromatik su fazını tanımlamak için kullanılan ifadedir.

Yağı Alınmamış Gül Suyu

Distilasyon sonucunda elde edilen üründen yağ fazının ayrılmadığı üretim yaklaşımını ifade eder.

Bu ayrım, gül ürünlerini anlamak açısından önemlidir; çünkü üretim yöntemi değiştiğinde son ürünün kimyasal profili de değişebilir.

Yağ Gülü

Türkiye'de uçucu yağ ve gül suyu üretimi amacıyla yetiştirilen Rosa damascena için kullanılan yaygın isimlerden biridir.

Yoğuşturucu / Kondansatör

Distilasyon sisteminde oluşan sıcak buharı soğutarak sıvı distilata dönüştüren bölümdür.

Sık Karıştırılan Kavramlar

Neden Terminoloji Önemlidir?

Gül ürünleri hakkında konuşurken kullanılan kelimeler yalnızca isim değildir. Bir terim bazen hangi bitkinin kullanıldığını, bazen hangi üretim yönteminin uygulandığını, bazen de hangi ürün fraksiyonundan söz edildiğini gösterir.

Örneğin;

gül yağı ≠ gül suyu ≠ gül absolütü

olduğu gibi,

distilasyon ≠ ekstraksiyon

ve

yağın ayrılması ≠ yağın sonradan eklenmesi

anlamına gelir.

Bu nedenle bilimsel bir gül okuryazarlığının ilk adımı, ürünlerin isimlerinden önce nasıl üretildiklerini anlamaktır.

Gül Akademisi Notu

Gül dünyasında bir ürün değerlendirilirken yalnızca “doğal”, “saf” veya “gül suyu” gibi genel ifadeler yeterli değildir.

Daha doğru sorular şunlardır:

Hangi gül türü kullanıldı?
Hangi kısmı kullanıldı?
Nasıl üretildi?
Distilasyon mu, ekstraksiyon mu uygulandı?
Yağ fazı ayrıldı mı?
Ürünün içeriği nedir?
Kimyasal ve mikrobiyolojik analizleri var mı?

Bu soruların yanıtları, gül ürünlerini bilimsel açıdan birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

Gül Akademisi'nin amacı da tam olarak budur: gülü yalnızca kokusuyla değil; botaniği, kimyası, üretim teknolojisi ve bilimsel araştırmalarıyla birlikte anlamak.