Rosa damascena’nın Antimikrobiyal Potansiyeli

Gül yağı, gül ekstraktı ve gül suyu mikroorganizmalar üzerinde aynı etkiyi gösterir mi?

Rosa damascena üzerine yapılan araştırmalarda gül yağı, çiçek ekstraktları ve gül suyu belirli bakteri, mantar ve virüslere karşı incelenmiştir. Bulgular, özellikle gül yağı ve yoğunlaştırılmış çiçek ekstraktlarının laboratuvar ortamında antimikrobiyal potansiyel taşıdığını göstermektedir.

Ancak sonuçlar bütün gül ürünleri için geçerli değildir. Antimikrobiyal etkinlik; ürünün türüne, kimyasal bileşimine, kullanılan konsantrasyona ve test edilen mikroorganizmaya göre değişmektedir.

Bilimsel açıklama

“Antimikrobiyal”, mikroorganizmaların çoğalmasını yavaşlatan veya onları etkisiz hâle getiren maddeler için kullanılan genel bir terimdir. Antibakteriyel, antifungal ve antiviral etkiler bu başlık altında değerlendirilir.

Hangi gül ürünleri araştırılmıştır?

Bilimsel çalışmalarda birbirinden farklı Rosa damascena ürünleri kullanılmıştır:

Bu ürünlerin kimyasal yapıları aynı değildir. Bu nedenle gül yağında görülen bir etki doğrudan gül suyuna, bir ekstraktta görülen etki ise başka bir ekstrakta aktarılamaz.

Gül yağının antibakteriyel potansiyeli

Gül yağının başlıca uçucu bileşenleri arasında citronellol, geraniol, nerol ve linalool bulunur. Öjenol gibi daha düşük miktarda bulunan bazı bileşikler de antimikrobiyal aktiviteye katkı sağlayabilir.

Laboratuvar çalışmalarında gül yağının aşağıdaki bakterilere karşı farklı düzeylerde aktivite gösterdiği bildirilmiştir:

• Staphylococcus aureus
• Staphylococcus epidermidis
• Streptococcus pyogenes
• Bacillus subtilis
• Escherichia coli
• Klebsiella pneumoniae
• Pseudomonas aeruginosa

Bununla birlikte her gül yağı örneği aynı sonucu vermemiştir. Bazı çalışmalarda belirli bakteriler baskılanırken, başka çalışmalarda aynı mikroorganizmaya karşı zayıf veya ölçülemeyen bir etki bulunmuştur.

Bu farklılıkların başlıca nedenleri şunlardır:

• Gülün yetiştiği bölge ve iklim
• Hasat zamanı
• Distilasyon yöntemi
• Yağın kimyasal bileşimi
• Kullanılan konsantrasyon
• Deney yöntemi ve mikroorganizma suşu

Bilimin dediği

Gül yağının laboratuvarda antimikrobiyal aktivite göstermesi, enfeksiyon tedavisinde etkili veya güvenli olduğunun kanıtı değildir. Bunun için standardize ürünlerle yapılmış insan çalışmalarına ihtiyaç vardır.

Çiçek ekstraktlarının antibakteriyel potansiyeli

Rosa damascena çiçeklerinden su, etanol, metanol ve farklı çözücüler kullanılarak ekstraktlar hazırlanabilir. Her çözücü, çiçekteki farklı bileşikleri açığa çıkarır. Bu nedenle ekstraktların içeriği ve antimikrobiyal gücü birbirinden farklıdır.

Çiçek ekstraktlarının aktivitesi özellikle şu bileşiklerle ilişkilendirilmektedir:

• Fenolik asitler
• Flavonoidler
• Tanenler
• Bazı uçucu bileşenler

Özkan ve arkadaşları, Rosa damascena çiçeklerinden hazırlanan farklı ekstraktların antibakteriyel etkilerinin kullanılan çözücüye göre değiştiğini göstermiştir. Daha yakın tarihli bir çalışmada ise sulu, etanollü ve enzimatik gül ekstraktları ağız ve gıda kaynaklı mikroorganizmalar üzerinde incelenmiştir.

Bu araştırmalarda değerlendirilen mikroorganizmalar arasında şunlar bulunmaktadır:

• Streptococcus mutans
• Streptococcus pyogenes
• Staphylococcus aureus
• Escherichia coli
• Salmonella enterica
• Candida albicans

Bazı ekstraktlar mikroorganizma gelişimini baskılamış, ancak etkili konsantrasyonlar ekstraksiyon yöntemine ve mikroorganizma türüne göre değişmiştir.

Ağız mikroorganizmaları üzerine bulgular

Gül ekstraktlarının diş çürüğü, periodontal hastalık ve kök kanalı enfeksiyonlarıyla ilişkili bazı mikroorganizmalar üzerindeki etkisi laboratuvar ortamında araştırılmıştır.

Çalışmalarda Streptococcus mutans, Porphyromonas gingivalis, Aggregatibacter actinomycetemcomitans ve bazı endodontik patojenlere karşı aktivite bildirilmiştir. Bu bulgular, Rosa damascena ürünlerinin ağız bakımı alanında araştırılmaya değer olduğunu göstermektedir.

Ancak bu sonuçlar, gül ekstraktlarının tek başına diş eti hastalığını, çürüğü veya kök kanalı enfeksiyonunu tedavi ettiğini kanıtlamaz.

Gül suyu ve hidrosol antimikrobiyal midir?

Gül suyu hakkındaki bilimsel kanıtlar, gül yağı ve çiçek ekstraktlarına göre daha sınırlıdır. Bunun temel nedeni, gül suyunun uçucu bileşenleri çok daha düşük konsantrasyonlarda içermesidir.

Ayrıca “gül suyu” adı altında incelenen ürünler her zaman aynı değildir. Üretim yöntemi, distilasyon süresi, gül yağı ayrıştırılıp ayrıştırılmadığı ve ürünün kimyasal profili sonuçları etkileyebilir.

Gül yağı, hidrosol ve absolü karşılaştırması

Ulusoy ve arkadaşları gül yağı, gül hidrosolü ve gül absolüsünü birlikte incelemiştir. Araştırmada bu üç ürünün fenolik içeriklerinin ve antibakteriyel etkilerinin birbirinden farklı olduğu belirlenmiştir.

Gül yağı bazı bakterilere karşı aktivite gösterirken, test edilen hidrosol aynı düzeyde etki göstermemiştir. Bu sonuç, gül yağında bulunan antimikrobiyal etkinin doğrudan gül suyuna aktarılamayacağını göstermektedir.

İnsan el florası üzerinde yapılan çalışma

2020 yılında 45 yetişkin gönüllüyle yapılan bir araştırmada gül hidrosolü, %70 etanol içeren el antiseptiğiyle karşılaştırılmıştır.

Katılımcılar ellerini 3 mL gül hidrosolü veya alkol bazlı antiseptikle ovuşturmuştur. Alkol grubunda bakteri kolonileri anlamlı biçimde azalırken, test edilen gül hidrosolü grubunda anlamlı azalma görülmemiştir.

Bu çalışmaya göre test edilen hidrosol, el antiseptiği etkisi göstermemiştir.

Doğru bilinen yanlış

Yanlış: Gül suyu doğal bir dezenfektandır.
Doğru: Bazı gül ürünleri laboratuvarda antimikrobiyal potansiyel göstermiştir; ancak gül suyunun dezenfektan veya el antiseptiği yerine kullanılabileceğine ilişkin yeterli kanıt yoktur.

Gül suyunun ağız bakımındaki potansiyeli

Gül suyunun ağız bakımında kullanımıyla ilgili klinik araştırmalar sınırlıdır. Yoğun bakım hastaları üzerinde yapılan randomize kontrollü bir çalışmada gül suyu kullanılan ağız bakım protokolünün ventilatörle ilişkili pnömoni üzerindeki etkisi incelenmiştir.

Araştırmada erken başlayan pnömoni bakımından olumlu bir sonuç bildirilmiş, ancak geç başlayan pnömoni açısından belirgin bir üstünlük gösterilememiştir.

Bu bulgu yalnızca incelenen ürün ve uygulama protokolü için geçerlidir. Çalışma, bütün gül sularının ağızdaki bakterileri öldürdüğünü veya pnömoniyi önlediğini kanıtlamaz.

Antifungal potansiyel

Gül yağının bazı mantar ve maya türlerine karşı aktivitesi de araştırılmıştır. Laboratuvar çalışmalarında özellikle şu mikroorganizmalar üzerinde farklı düzeylerde baskılayıcı etki bildirilmiştir:

• Candida albicans
• Vajinal enfeksiyonlarla ilişkili diğer fırsatçı mayalar
• Aspergillus brasiliensis

Bazı yağ örnekleri Candida albicans üzerinde dikkat çekici aktivite göstermiştir. Ancak bu sonuçların büyük bölümü hücre veya mikrobiyoloji laboratuvarlarından elde edilmiştir.

Gül yağının mantar enfeksiyonlarında doğrudan kullanılabileceğini söylemek için yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır. Özellikle saf uçucu yağların deri ve mukozaya kontrolsüz uygulanması tahrişe veya alerjik reaksiyona neden olabilir.

Antiviral potansiyel

2025 yılında yayımlanan bir çalışmada Rosa damascena uçucu yağı ve çiçek suyunun herpes simpleks virüsü tip 1’e karşı etkileri retinal hücre modeli üzerinde araştırılmıştır. Çalışmada hücre kültürü ve bilgisayar modellemeleri kullanılmıştır.

Elde edilen sonuçlar antiviral araştırmalar açısından dikkat çekicidir; ancak henüz erken aşamadadır. Çalışma:

• İnsanlarda yapılmamıştır.
• Klinik tedavi etkinliğini göstermemiştir.
• Ürünün göze veya cilde doğrudan uygulanabileceğini kanıtlamamıştır.
• Herpes enfeksiyonunu tedavi ettiğini göstermemiştir.

Bu nedenle sonuç “antiviral potansiyel” olarak değerlendirilmelidir.

Antimikrobiyal etki nasıl ölçülür?

Bir ürünün antimikrobiyal potansiyelini değerlendirmek için yalnızca mikroorganizmanın çevresinde oluşan boşluğa bakmak yeterli değildir. Bilimsel çalışmalarda farklı testler kullanılır.

Düşük MIC değeri genellikle daha güçlü laboratuvar aktivitesine işaret eder. Ancak test sonuçlarının karşılaştırılabilmesi için yöntemlerin ve ürünlerin standardize edilmesi gerekir.

Neden çalışmalar farklı sonuçlar veriyor?

Rosa damascena ürünlerinin antimikrobiyal etkisi sabit bir özellik değildir. Sonuçlar şu değişkenlerden etkilenir:

1. Ürün türü: Gül yağı, ekstrakt ve gül suyu aynı bileşime sahip değildir.
2. Konsantrasyon: Laboratuvarda etkili bulunan düzey, gerçek kullanımda ulaşılamayacak kadar yüksek olabilir.
3. Kimyasal profil: Citronellol, geraniol, feniletil alkol ve fenolik bileşiklerin oranları değişebilir.
4. Üretim yöntemi: Distilasyon ve ekstraksiyon koşulları ürüne geçen bileşikleri belirler.
5. Mikroorganizma: Aynı ürün bir bakteriyi baskılarken diğerinde etkisiz kalabilir.
6. Deney yöntemi: Difüzyon, MIC ve temas süresi testleri aynı soruyu ölçmez.
7. Formülasyon: Ürünün pH değeri ve diğer bileşenleri sonucu değiştirebilir.

Kanıt düzeyi nedir?

Gül Akademisi notu

Bir gül ürününün mikroorganizma içermemesi veya uzun süre mikrobiyolojik olarak kararlı kalması, insan derisindeki ya da ağızdaki mikroorganizmaları öldürdüğü anlamına gelmez. Ürün saflığı, koruyucu özellik ve antimikrobiyal etkinlik birbirinden farklı kavramlardır.

Akita Yağı Alınmamış Gül Distilatı açısından değerlendirme

Akita Yağı Alınmamış Gül Distilatı, gül yağının ayrıştırıldığı geleneksel hidrosollerle aynı ürün değildir. Kimyasal profilindeki feniletil alkol, β-citronellol, benzil alkol, linalool ve doğal asetik asit antimikrobiyal araştırmalar açısından incelenmeye değer bir yapı oluşturmaktadır.

Ancak farklı gül yağları, ekstraktları veya hidrosollerle elde edilen sonuçlar Akita ürününe doğrudan aktarılamaz. Akita distilatının antimikrobiyal potansiyelinin belirlenmesi için kendi ürünü üzerinde şu çalışmalar yapılmalıdır:

• Farklı bakteri ve mantarlara karşı MIC testi
• MBC ve MFC testleri
• Temas süresi analizi
• Oral mikroorganizmalar üzerinde kontrollü laboratuvar çalışması
• Gerekirse biyofilm oluşumu ve biyofilmin parçalanması testleri
• GC-MS profili ile mikrobiyolojik sonuçların birlikte değerlendirilmesi

Akita’nın uzun dönem stabilite ve mikrobiyolojik uygunluk sonuçları ürünün korunma özellikleri açısından değerlidir. Ancak bunlar, doğrudan antibakteriyel veya antiseptik etkinlik kanıtı olarak sunulmamalıdır.

Bölüm özeti

• Rosa damascena’nın antimikrobiyal potansiyeli en çok gül yağı ve çiçek ekstraktlarında araştırılmıştır.
• Bazı gül yağları ve ekstraktlar belirli bakteri ve mantarları laboratuvar ortamında baskılayabilmiştir.
• Etki ürünün bileşimine, konsantrasyonuna ve mikroorganizma türüne göre değişmektedir.
• Gül suyu üzerine yapılan çalışmalar sınırlı ve birbiriyle tam uyumlu değildir.
• Test edilen bir gül hidrosolü insan el florasında anlamlı antibakteriyel etki göstermemiştir.
• Antiviral bulgular henüz hücre kültürü düzeyindedir.
• Laboratuvar sonuçları enfeksiyon tedavisi veya dezenfektan etkinliği anlamına gelmez.
• Her gül ürünü kendi kimyasal yapısı ve kendi test sonuçları üzerinden değerlendirilmelidir.

Sonuç

Bilimsel araştırmalar, Rosa damascena’nın özellikle uçucu yağı ve yoğunlaştırılmış çiçek ekstraktlarının belirli mikroorganizmalara karşı antimikrobiyal potansiyel taşıdığını göstermektedir. Bununla birlikte araştırmaların çoğu laboratuvar ortamında yapılmıştır ve sonuçlar kullanılan ürüne göre önemli ölçüde değişmektedir.

Gül suyu ve hidrosoller için mevcut kanıt daha sınırlıdır. Bu nedenle “Rosa damascena antimikrobiyaldir” şeklinde genel bir ifade yerine, incelenen ürünün türü ve kanıt düzeyi açıkça belirtilmelidir.

Başlıca bilimsel kaynaklar

1. Ulusoy S, Boşgelmez-Tınaz G, Seçilmiş-Canbay H. Tocopherol, carotene, phenolic contents and antibacterial properties of rose essential oil, hydrosol and absolute. Current Microbiology. 2009;59:554–558. DOI: 10.1007/s00284-009-9475-y
2. Özkan G, Sağdıç O, Baydar NG, Baydar H. Antioxidant and antibacterial activities of Rosa damascena flower extracts. Food Science and Technology International. 2004;10:277–281. DOI: 10.1177/1082013204045882
3. Arıdoğan BC, Baydar H, Kaya S, Demirci M, Özbaşar D, Mumcu E. Antimicrobial activity and chemical composition of some essential oils. Archives of Pharmacal Research. 2002;25:860–864. DOI: 10.1007/BF02977005
4. Bayhan Gİ ve ark. Influence of Rosa damascena hydrosol on skin flora after hand-rubbing. GMS Hygiene and Infection Control. 2020;15:Doc21. Araştırma metni
5. Ghavam M, Afzali A, Manca ML. Chemotype of damask rose with oleic acid and its antimicrobial effectiveness. Scientific Reports. 2021;11:8027. Araştırma metni
6. Marin ve ark. Antibacterial and antioxidant efficacy of Rosa damascena and Hypericum perforatum extracts against oral and food-related pathogens. Microorganisms. 2024;12:60. Araştırma metni
7. Anti-herpes simplex virus type 1 activity of Rosa damascena essential oil and floral water in retinal infection. International Journal of Molecular Sciences. 2025;26:7521. Araştırma metni