Kokular Neden Geçmişi Hatırlatır? Koku Hafızasının Bilimi

Anne kokusundan gül kokusuna: Kokuların insanları, mekânları ve geçmişte yaşanan duyguları nasıl hatırlattığı

Bir kokuyu duyduğunuz anda yıllardır düşünmediğiniz bir insanı hatırladığınız oldu mu? Eski bir sabun çocukluk evinizi, gül kokusu anneannenizin bahçesini, belirli bir parfüm hayatınızın başka bir dönemini bir anda geri getirebilir.

Bu sırada yalnızca olayın görüntüsü değil, o dönemde hissettiğiniz huzur, özlem, sevinç veya hüzün de yeniden ortaya çıkabilir. Anıyı bulmak için düşünmeniz gerekmez; koku sanki geçmişin kapısını kendiliğinden açar.

Bu deneyim, kokuların hayatımızda düşündüğümüzden daha önemli bir yere sahip olduğunu gösterir. Yaşadıklarımızı yalnızca görüntüler, sesler ve sözcüklerle kaydetmeyiz. Çoğu zaman farkına varmadan kokularla da hatırlarız.

Koku hafızası nedir?

Koku hafızası, bir kokunun daha önce yaşanmış bir kişi, yer, olay veya duyguyla ilişkilendirilmesidir. Aynı ya da benzer koku yeniden algılandığında geçmişte kurulan bu bağlantı da etkinleşebilir.

Örneğin çocukluğunda yaz aylarını güllerle çevrili bir bahçede geçiren biri için gül kokusu yalnızca bir çiçeğin kokusu değildir. Bu koku zamanla bahçenin görüntüsü, aile büyüklerinin sesi, yazın sıcaklığı ve o ortamda hissedilen güvenle birlikte öğrenilmiş olabilir.

Yıllar sonra gül kokusu yeniden duyulduğunda beyin yalnızca “bu bir gül” bilgisini bulmaz; kokuyla bağlantılı daha geniş deneyimi de yeniden kurabilir.

“Koku hafızası” günlük ve bilimsel anlatımda kullanışlı bir kavramdır. Ancak beyinde diğer bellek türlerinden tamamen ayrı, tek başına çalışan bir koku hafızası bölümü bulunduğu anlamına gelmez. Koku, duygu, bağlam ve otobiyografik bellekle ilişkili farklı beyin ağlarının birlikte çalışması söz konusudur.

Kısaca: Bir kokunun anlamını yalnızca kimyasal yapısı değil, o kokuyu daha önce nerede, kimlerle ve hangi duygular içinde algıladığımız da belirler.

Kokular neden anıları güçlü biçimde çağırabilir?

Burundaki koku reseptörleri uçucu molekülleri algıladığında oluşan sinyaller önce koku soğancığına ulaşır. Koku bilgisi buradan duygu, bellek, dikkat ve değerlendirmede görev alan beyin bölgeleriyle etkileşime girer.

Bu süreçte özellikle amigdala, hipokampus ve orbitofrontal korteksin içinde bulunduğu ağlar önem taşır. Amigdala duygusal değerlendirmede, hipokampus yaşanan olayların ve bağlamın hatırlanmasında, orbitofrontal korteks ise kokunun tanınması ve değerinin değerlendirilmesinde rol oynar.

Bu nedenle “koku doğrudan hafıza merkezine gider” demek kolay anlaşılır olsa da bilimsel açıdan eksiktir. Beyinde anıların toplandığı tek bir merkez bulunmaz. Daha doğru açıklama şöyledir:

Koku sistemi, duygu ve bellekle ilişkili beyin ağlarıyla yakın anatomik ve işlevsel bağlantılara sahiptir.

Kokunun geçmişi güçlü biçimde çağırabilmesinin nedenlerinden biri de yaşadığımız olayların çevresel bağlamla birlikte kaydedilmesidir. Bir anının içinde yalnızca ne olduğu değil; ortamın ışığı, sesi, sıcaklığı ve kokusu da bulunabilir. Koku yeniden algılandığında bu bağlamın başka parçaları da hatırlanabilir.

Proust etkisi nedir?

Bir kokunun veya tadın kişisel bir anıyı istemsiz biçimde canlandırması yaygın olarak Proust etkisi ya da Proust fenomeni olarak adlandırılır.

Kavram adını Fransız yazar Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde adlı eserinden alır. Eserde çaya batırılmış bir madlen kekinin tadı ve kokusu, anlatıcının çocukluk anılarını beklenmedik biçimde canlandırır.

Bilimsel araştırmalar da kokuyla çağrılan otobiyografik anıların bazı yönlerden sözcük, görüntü veya sesle çağrılan anılardan farklı yaşanabildiğini gösteriyor. Rachel Herz’in duyusal ipuçlarını karşılaştırdığı araştırmada kokularla hatırlanan anılar, aynı nesnelerin görsel ve işitsel ipuçlarıyla hatırlattığı anılara göre daha duygusal ve çağrışım gücü yüksek olarak değerlendirilmiştir. Bununla birlikte anıların ayrıntı ve özgüllük düzeyinde her zaman üstünlük görülmemiştir. Bu ayrım önemlidir: Koku bir anıyı daha doğru veya daha ayrıntılı hâle getirmek zorunda değildir; fakat anının duygusunu daha güçlü hissettirebilir. (Herz, 2004)

Araştırma alanını kapsamlı biçimde değerlendiren bir inceleme de kokuyla tetiklenen otobiyografik anıların kendine özgü özellikler taşıdığına işaret etmekle birlikte, sonuçların kullanılan yönteme göre değişebildiğini vurgular. Dolayısıyla Proust etkisi gerçek bir araştırma alanıdır; ancak her kokunun herkeste güçlü bir anı uyandıracağı söylenemez. (Hackländer ve ark., 2019)

Bir anıyı hatırlamakla o anıyı yeniden yaşamak aynı şey midir?

Bir fotoğrafa baktığımızda çoğu zaman geçmişte ne olduğunu hatırlarız. Kokuyla tetiklenen bir anıda ise bazen olaydan önce bir duygu belirir. İnsan önce huzur, özlem veya rahatsızlık hissedebilir; bu duygunun hangi anıya ait olduğunu daha sonra fark edebilir.

Bu nedenle kokuyla gelen anılar, yalnızca geçmiş hakkında bilgi edinmekten çok geçmişteki hâlimizle kısa süreli bir karşılaşma gibi hissedilebilir.

Ancak duygusal yoğunluk, anının bütünüyle doğru olduğu anlamına gelmez. İnsan belleği geçmişin değişmeden saklanan bir kaydı değildir. Anılar her hatırlamada yeniden kurulabilir; zaman, beklenti ve daha sonraki deneyimler hatırladığımız ayrıntıları etkileyebilir.

Koku güçlü bir hatırlatıcı olabilir, fakat anının doğruluğunu garanti eden bir kanıt değildir.

Kokuların önemini ilk olarak anne kokusuyla mı öğreniriz?

Kokularla kurduğumuz ilişki yaşamın çok erken dönemlerinde başlar. Yenidoğanlar çevreleriyle henüz sözcükler aracılığıyla ilişki kuramazken koku, tanıdıklık ve beslenme açısından anlam taşıyabilir.

Araştırmalar, bebeklerin doğumdan sonraki ilk günlerde biyolojik kokulara yönelim gösterdiğini ve emzirme deneyimi arttıkça annenin süt kokusuna yönelik tercihin gelişebildiğini göstermiştir. Bu bulgular, koku öğrenmesinin yaşamın başlangıcında bile deneyimle biçimlenebildiğini düşündürür. (Marlier, Schaal ve Soussignan, 1997)

“Anne kokusu” tek bir molekülden oluşmaz. Ten, saç, süt, kıyafet ve yaşanan ortamın kokuları zamanla bütünsel bir tanıdıklık oluşturabilir. Bu kokusal çevre; beslenme, temas, sıcaklık ve bakım deneyimleriyle birlikte öğrenilebilir.

Bu nedenle yetişkinlikte anneyle veya çocukluk eviyle ilişkilendirilen benzer bir koku, yalnızca bir kişiyi değil, onunla birlikte öğrenilmiş güven duygusunu da hatırlatabilir. Yine de bu çağrışım herkes için aynı değildir; kişinin erken dönem deneyimleri kokunun taşıdığı anlamı belirler.

Gül Akademisi Notu: Belki de kokuların hayatımızdaki önemini ilk olarak anne kokusuyla öğreniriz. Henüz kokuların adını bilmeden, tanıdık olanla olmayanı ayırt etmeye başlarız.

Gül kokusu neden güçlü bir hafıza işaretine dönüşebilir?

Gül kokusunun herkes için doğuştan aynı anlama geldiğini söyleyemeyiz. Onu güçlü kılan çoğu zaman kişisel deneyimler ve kültürel bağlamdır.

Gül; bahçelerde, aile evlerinde, düğünlerde, bayramlarda, dini geleneklerde, kişisel bakımda ve parfümeride uzun zamandır yer alır. Bu nedenle gül kokusu yaşamın duygusal değeri yüksek anlarıyla sık sık eşleşebilir.

Bir kişi için gül kokusu:

• Anneannesinin bahçesini,

• Bir yaz sabahını,

• Aile ziyaretini,

• Bir düğünü,

• Sevilen bir insanı,

• Geleneksel bir bakım alışkanlığını

hatırlatabilir.

Başka biri için aynı koku yalnızca hoş bir çiçek aroması olabilir. Bir başkasında ise kayıp veya ayrılık duygusu uyandırabilir. Kokunun taşıdığı anlam, çiçeğin kendisinden çok kişinin o kokuyla yaşadığı deneyimlerde saklıdır.

Bu nedenle gül kokusunun kişisel anıları canlandırabilmesiyle “gül yağı hafızayı güçlendirir” iddiası birbirinden ayrılmalıdır. Bu yazının konusu, gül kokusunun geçmişte kurulmuş çağrışımları harekete geçirebilmesidir; bellek performansı üzerindeki olası etkiler ayrı bilimsel kanıtlarla değerlendirilmelidir.

Feniletil alkol neden “gül kokusu” araştırmalarında kullanılır?

Feniletil alkol, gülü andıran kokusuyla bilinen aromatik bir bileşiktir ve koku araştırmalarında kontrollü bir uyaran olarak kullanılabilir. Ancak bir deneyde feniletil alkol kullanılması, araştırmanın doğal gül yağı üzerinde yapıldığı anlamına gelmez.

Université de Montréal araştırmacılarının yürüttüğü bir çalışmada feniletil alkol, trigeminal siniri belirgin biçimde uyarmayan, ağırlıklı olarak koku sistemiyle algılanan bir uyaran olarak kullanıldı. Katılımcılar feniletil alkolün hangi burun deliğine verildiğini güvenilir biçimde belirleyemedi. Buna karşılık trigeminal sistemi de uyaran okaliptol daha kolay konumlandırıldı. Bu çalışma hafızayı değil, kokunun burunda nasıl algılandığını araştırıyordu. (Frasnelli ve ark., 2010)

Bu ayrıntı iki nedenle değerlidir:

• “Gül kokulu madde”, doğal gül yağı ve gerçek gül aynı araştırma materyali değildir.

• Bir kokunun bilimsel deneyde kullanılması, o kokunun hafızayı güçlendirdiğini tek başına göstermez.

Bilimsel sonuçları değerlendirirken kullanılan maddenin tam olarak ne olduğu her zaman belirtilmelidir.

Aynı koku neden herkeste aynı anıyı uyandırmaz?

Bir kokunun kişisel anlamı üç temel unsurla şekillenir:

1. Önceki deneyim

Koku daha önce hangi insan, yer veya olayla birlikte algılandı?

2. Duygusal bağlam

Koku duyulduğunda kişi kendini güvende, mutlu, üzgün veya kaygılı mı hissediyordu?

3. Tekrar

Aynı koku benzer bir ortamda ne kadar sık deneyimlendi?

Bir koku güçlü ve olumlu deneyimlerle tekrar tekrar eşleştiğinde o dönemin ortak işaretine dönüşebilir. Fakat rahatsız edici bir olayla ilişkilendirilmişse aynı koku huzursuzluk da yaratabilir.

Dolayısıyla “en güzel koku” yalnızca burna en hoş gelen aroma değildir. Bazen bizi en sevildiğimiz, en güvende olduğumuz veya kendimizi en çok evimizde hissettiğimiz döneme götüren kokudur.

Koku hafızası her zaman olumlu mudur?

Hayır. Koku hafızası yalnızca güzel çocukluk anılarından oluşmaz.

Hastane, duman, yanık, belirli bir temizlik ürünü veya bir kişinin parfümü zorlayıcı bir olayla eşleşmiş olabilir. Aynı koku daha sonra algılandığında kişi anıyı açıkça hatırlamadan önce bile bedensel bir rahatsızlık veya kaygı hissedebilir.

Bu durum kokunun tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Tepki, geçmişte kokuyla birlikte yaşanan olayın duygusal değerinden kaynaklanabilir.

Travmatik deneyimlerle bağlantılı kokular yoğun tepkiler oluşturuyorsa kişinin kendi kendine kokuyla yüzleşmeye çalışması uygun olmayabilir. Böyle durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek alınmalıdır.

Kokular hayatımızda neden önemlidir?

Koku alma duyusu çoğu zaman görme ve işitmenin gerisinde değerlendirilir. Oysa kokular günlük yaşamda birçok önemli işleve katkıda bulunur:

• Yiyeceklerin aromasını ve bozulma belirtilerini algılamamıza,

• Duman, gaz veya kimyasal maddeler gibi çevresel tehlikeleri fark etmemize,

• İnsanları ve ortamları tanıdık bulmamıza,

• Mekânlarla duygusal bağ kurmamıza,

• Kişisel ve kültürel deneyimleri hatırlamamıza yardımcı olur.

Koku kaybı yaşayan kişiler yalnızca kokuları değil, yiyeceklerin lezzetinin önemli bir bölümünü ve çevrenin tanıdık hissini de kaybedebilir. Bu durum, koku duyusunun yaşam kalitesindeki rolünün çoğu zaman ancak zayıfladığında fark edildiğini gösterir.

Kokular görünmezdir; fakat hayatımızı nasıl deneyimlediğimizin önemli bir parçasıdır.

Kendi koku hafızamızı fark edebilir miyiz?

Koku hafızasını fark etmek için özel bir uygulamaya gerek yoktur. Gün içinde bir koku beklenmedik bir duygu oluşturduğunda kısa bir süre durup şu sorular düşünülebilir:

• Bu koku bana kimi veya nereyi hatırlatıyor?

• Aklıma önce görüntü mü, duygu mu geldi?

• Bu kokuyla ilk ne zaman karşılaşmış olabilirim?

• Kokuyu hangi dönemlerde sık duyuyordum?

• Aynı koku ailem veya kültürüm içinde özel bir anlam taşıyor mu?

Bu sorular, kokuların kişisel geçmişimizdeki yerini fark etmemize yardımcı olabilir. Ancak hatırlanan her ayrıntının kesin ve değişmez bir geçmiş kaydı olmadığı unutulmamalıdır.

Küçük bir farkındalık deneyi: Çocukluk evinizi düşünün. O evin görüntüsünden önce hangi kokusu aklınıza geliyor? Yemek, sabun, dolap, toprak, çiçek veya bir insanın kokusu… Bazen bir dönemin en kalıcı izi, fotoğraflarda görünmeyen kokusudur.

Sık sorulan sorular

Koku hafızası gerçek midir?

Evet. Kokular daha önce yaşanan kişi, yer, olay ve duygularla ilişkilendirilebilir; aynı koku daha sonra bu bağlantıları yeniden etkinleştirebilir. Ancak koku hafızası, beynin tek bir bölümünde saklanan bağımsız bir bellek türü olarak düşünülmemelidir.

Kokular neden eski anıları hatırlatır?

Çünkü koku bilgisi, duygu ve otobiyografik bellekle ilişkili beyin ağlarıyla etkileşir. Ayrıca kokular yaşanan ortamın bağlamsal bir parçası olarak öğrenilebilir.

Kokuyla gelen anılar daha güçlü müdür?

Araştırmalar bu anıların çoğu zaman daha duygusal ve çağrışım bakımından etkileyici hissedilebildiğini gösterir. Ancak bu, her zaman daha ayrıntılı veya daha doğru oldukları anlamına gelmez.

Proust etkisi nedir?

Bir koku veya tadın geçmişteki kişisel bir anıyı istemsiz ve canlı biçimde canlandırmasıdır.

Gül kokusu herkes için aynı anlama mı gelir?

Hayır. Gül kokusunun anlamı kişisel ve kültürel deneyimlere bağlıdır. Aynı koku bir kişiye çocukluğunu, başka bir kişiye bir kutlamayı veya kaybı hatırlatabilir.

Gül kokusunun anı çağırması, gül yağının hafızayı güçlendirdiğini gösterir mi?

Hayır. Eski bir anının koku aracılığıyla hatırlanması ile öğrenme veya bellek performansının artması farklı bilimsel sorulardır. Gül yağı ve hafıza ilişkisi, kendine özgü deneysel çalışmalar üzerinden ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç: Hayatımızı kokularla da hatırlarız

Kokular yalnızca çevremizdeki nesneleri tanımamızı sağlayan duyusal işaretler değildir. İnsanları, evleri, mevsimleri ve yaşadığımız dönemlerin duygusal atmosferini kişisel geçmişimize bağlayabilir.

Anne kokusuyla başlayan tanıdıklık, çocukluk evinin kokusu, bir bahçede duyulan gül veya yıllar sonra karşılaşılan eski bir parfüm; hayatımızın farklı dönemlerine açılan birer anahtara dönüşebilir.

Bizi geçmişe götüren şey kokunun yalnızca moleküler yapısı değildir. Kokuya anlam kazandıran; onunla birlikte yaşadığımız insanlar, mekânlar ve duygulardır.

Bu nedenle koku hafızası bize önemli bir gerçeği hatırlatır: Hayatımızı yalnızca gördüklerimizle ve duyduklarımızla değil, çoğu zaman farkında olmadan kokularla da kaydederiz.

Kaynakça

• Frasnelli, J., La Buissonnière Ariza, V., Collignon, O. ve Lepore, F. (2010). Localisation of unilateral nasal stimuli across sensory systems. Neuroscience Letters, 478(2), 102–106. https://doi.org/10.1016/j.neulet.2010.04.074

• Hackländer, R. P. M., Janssen, S. M. J. ve Bermeitinger, C. (2019). An in-depth review of the methods, findings, and theories associated with odor-evoked autobiographical memory. Psychonomic Bulletin & Review, 26(2), 401–429. https://doi.org/10.3758/s13423-018-1545-3

• Herz, R. S. (2004). A naturalistic analysis of autobiographical memories triggered by olfactory, visual and auditory stimuli. Chemical Senses, 29(3), 217–224. https://doi.org/10.1093/chemse/bjh025

• Marlier, L., Schaal, B. ve Soussignan, R. (1997). Orientation responses to biological odours in the human newborn: Initial pattern and postnatal plasticity. Comptes Rendus de l’Académie des Sciences – Series III, 320(12), 999–1005. https://doi.org/10.1016/S0764-4469(97)82473-0